|

Nguyễn Gia Thiều – hồn thơ ấy, chiếc phao trên cạn…

Khi tiếp cận một số tác gia văn học lớn thời phong kiến như Nguyễn Trãi, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương…hầu như giới nghiên cứu văn học “quy phạm” ở nước ta đều dùng khái niệm “trung đại” (trung cổ) là phạm trù văn hóa khu biệt của phương Tây để làm hệ quy chiếu đo đạc, thậm chí còn làm phương pháp luận tiếp cận nữa.

Chính sự lầm lẫn “lấy râu ông nọ cắm cằm bà kia” trong phương pháp luận ấy đã dẫn đến những đánh giá khá sai lạc về 9 thế kỷ văn học dân tộc thời phong kiến của ông cha ta. Chúng tôi xin vứt bỏ cái kính chiếu yêu trung cổ – kinh viện lầm lạc kia để nhìn nhận các tác gia văn học thời phong kiến của ta dưới một cái nhìn khác, không phụ thuộc vào những định kiến hay những bùa chú, những công cụ tiếp cận gông cùm lỉnh kỉnh ngoại lai nào. Trước hết, chúng tôi xin đề cập tới một đại tác gia: Nguyễn Gia Thiều.

Có lẽ, đại thi hào Nguyễn Du, người kém Nguyễn Gia Thiều 25 tuổi, kém Đoàn Thị Điểm 51 tuổi, là người đã từng mê đắm Chinh phụ ngâmCung oán ngâm khúc? Vì vậy, trong Truyện Kiều, chúng ta còn gặp đâu đó hồn lục bát Nguyễn Du phảng phất khói sương, hơi hướng hai kiệt tác trước đó. Ví phỏng như không có Chinh phụ ngâmCung oán ngâm khúc, liệu ngày nay chúng ta đã có một tuyệt tác như đang có trên tay: Truyện Kiều không? Nhất là tư tưởng, tình cảm thẩm mỹ của Nguyễn Gia Thiều đã ảnh hưởng đến hồn lục bát Nguyễn Du hơn cả. Đoàn Thị Điểm phải nhờ vào bản Hán văn của Đặng Trần Côn, Nguyễn Du dựa vào cốt truyện của Thanh Tâm Tài Nhân mới thành hồn Việt, tiếng Việt tuyệt vời. Nguyễn Gia Thiều không cần vịn tạm vào cây cầu Hán tự, hay mượn lốt Trung Hoa mà Việt hóa hồn người. Ông viết trực tiếp bằng chữ Nôm, bằng tiếng Việt, một thứ tiếng Việt rất đài các hàn lâm, rất thâm sâu thông tuệ: “Trải vách quế gió vàng hiu hắt“, kết hợp với tiếng Việt bình dân, vừa hoa hèn cỏ nội, vừa muối mặn gừng cay, rất đời thường dung dị: “Lau nhau ríu rít cò con cũng tình“. Chỉ vỏn vẹn 356 câu thơ song thất lục bát, diễn tả nỗi lòng ai oán của cung nữ mà tỏ bày chuyện nhân tình thế thái, chuyện trời đất, tử sinh của thân phận làm người; Cung oán ngâm khúc quả là một kiệt tác được thể hiện với một nghệ thuật thơ trác việt, xuất chúng, mang tính tư tưởng và thẩm mỹ vào loại cao sang nhất, sâu sắc nhất, mỹ lệ nhất trong kho tàng văn học cổ Việt Nam.

Nguyễn Gia Thiều mượn tâm trạng cung nữ mà nói chí hướng mình, mượn mình mà đối chất, ỉ ôi ta thán thời thế, mượn thời thế mà vẩn vơ nghĩ ngợi kiếp người, mượn kiếp người mà đối thoại, ầu ơ cùng trời đất, mượn trời đất mà rong ruổi nỗi hư không, mượn hư không mà an ủi, xẻ chia nỗi buồn cung nữ. Chính vì vậy, mỗi câu thơ của bậc thiên tài không chỉ đa ngữ nghĩa, đa tầng đa vỉa như vân gỗ trong cây chò chỉ nghìn năm, mà còn nghĩa ở ngoài nghĩa, chữ ở ngoài chữ, tư tưởng ngoài tư tưởng, như khói sương ngoài lại khói sương. Vì vậy, khi đọc Cung oán ngâm khúc, chúng ta không chỉ phải dùng thị giác, thính giác, tri giác, cảm giác, trực giác mà còn phải huy động cả linh giác, huệ giác, vô giác, thiên địa giác, tổng hợp lại trong mơ hồ THI GIÁC mới có cơ gặp được hồn thơ bách tuế thiên tuế này. Ví dụ như khi đọc câu thơ huyền nhiệm này của Ôn Như hầu: “Cái quay búng sẵn trên trời / Mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm” mà chỉ tựa vào “cái quay” luân hồi sắc không, bào ảnh Phật giáo, hoặc tiêu dao vô vi với “người đi đêm” áo gấm Lão Trang kia cũng chưa thấu được bờ bến câu thơ. Chừng như cái huyệt, cái rốn, cái thần của câu thơ mang mang rất đạo này lại nằm trong một động từ “búng” rất bé, rất đời, rất ngẫu nhiên ; như thể trên biển cả vô cùng của thế giới đèn cù hư ảnh, vang lên rất đanh, rất sắc một tiếng con tôm nhân tình chợt búng tanh tách. Và cái quay Phật giáo kia, cái “người đi đêm” kia, hóa ra chỉ là trò búng con quay của đứa trẻ con – tạo hóa có tên là thi ca. Một cái búng tay tí tẹo thi ca lại có thể mở khép được cái vô cùng, chạm vào cái lênh đênh, như chạm vào cái Không của Phật và cái Vô của Lão, hóa giải nỗi siêu hình bằng nghịch ngợm nhân sinh. Từng câu thơ của bậc thi hào là một khối thống nhất các mâu thuẫn lớn trong quy luật đồng nhất, phản phục, thoắt có, thoắt không, lúc thuỷ, lúc hỏa, vừa có nghĩa lại vừa phản nghĩa, như trong phân tử vật chất đã mang sẵn hạt phản vật chất, trong sự sống nào cũng mang sẵn một mầm chết. Chính vì vậy, dùng phương pháp luận cắt lát của phê bình văn học nặng về xã hội học, phê bình lý trí hay phê bình trực giác, phê bình đạo đức học, ngôn ngữ học, phê bình phân tâm học, phê bình cấu trúc… đối với Cung oán ngâm khúc e rằng chưa thể tất.

Phê bình xã hội học từ bấy nay đã chỉ ra rằng Cung oán ngâm khúc tố cáo chế độ phong kiến tàn bạo, vô nhân đạo, chà đạp tình yêu hạnh phúc con người. Cái chế độ tự nhiên đi bắt nhốt hết con gái đẹp thiên hạ vào một cung cấm như tù chung thân, cho một người sợ nắng sợ gió, hom hem, bệnh hoạn gọi là vua độc quyền hưởng lạc, bảo không ác sao được? Đúng quá. Lại bảo tác phẩm này đầy tính nhân đạo chủ nghĩa. Nhà thơ bênh vực, cảm thông, chia sẻ với nỗi buồn đau, nỗi khát vọng hạnh phúc, nỗi tuyệt vọng về tương lai của hàng trăm cung nữ, nhất định là thương người quá đi chứ. Đúng quá. Lại bảo nghệ thuật của thi phẩm này cao siêu, tuyệt vời. Vì hơn hai trăm năm nay rồi, những áng thơ còn rung động, xúc cảm hàng triệu con tim yêu hồn Việt ngữ ông cha. Lại đúng quá. Mà đúng cả với Chinh phụ ngâm, Truyện Kiều và thơ Hồ Xuân Hương nữa. Phái phê bình phân tâm học thì dùng ông Freud để lý giải tình cảm bị ức chế tình dục của các cung nữ và ngay cả với Nguyễn Gia Thiều, người bị coi là quan hoạn, nên mới tạo ra nỗi khổ, nỗi thèm khát, nỗi hay đầy cảm giác nhục tính của tác phẩm. Nghe ra, cũng có vẻ có lý. Người khác cho rằng, Ôn Như Hầu là đệ tử của Phật, của Lão, trình bày cuộc đời như các cung nữ bị ông vua tạo hóa nhốt chơi, khổ lắm, nhục lắm, mất tự do lắm, nên khuyên ta phải tìm vào cửa Không, cửa Vô mà lánh cho qua bể trần gian. Lại có vẻ đúng. Có người chứng minh Ôn Như hầu yếm thế, chán đời. Có người lại bảo không, bên ngoài thì thở vắn than dài thế thôi, nhưng bên trong còn ham hố lắm, còn yêu đời lắm, còn hy vọng, thèm khát ái ân lắm, cầu mong ơn mưa móc cửu trùng lắm… Phê bình duy mỹ thì bảo: vứt hết những cái đó đi, chỉ lấy cái mỹ lệ văn chương làm tiêu chuẩn thôi, tuyệt đẹp từng câu, từng chữ. Rồi phê bình hình thức, phê bình ngôn ngữ học, phê bình trường ngôn ngữ… đều lôi thiên tài Ôn Như hầu về phía mình như honda ôm giành khách. Trong Cung oán ngâm khúc có tất cả những điều trên và còn nhiều điều hơn nữa, nhưng hình như rồi chẳng có một điều nào cả. Kìa hàng trăm cung nữ thở than, đau khổ , ám ảnh chuyện mây mưa, hy vọng, tuyệt vọng, rồi níu lấy Phật, lấy Lão, níu cả ông Khổng, thậm chí níu cả ông Táo, ông Tơ như người chết đuối bám cọc. Nghĩa là trong 356 câu thơ song thất lục bát, ta thấy hiện lên cả một thế giới người khổ ải xin tan hòa vào thế giới thần thánh như mực mong hòa trong nước để được sống đời chữ nghĩa. Nhưng rồi quay đi, quay lại, thoắt biến đâu như đèn cù, chẳng còn ai. Cả người đọc thơ bồi hồi, rơi lệ một lúc cũng biến đi. Chỉ còn một mình nhà thơ lặng lẽ trong từng câu chữ, ép hồn vào trang giấy như con bướm khô mà gánh chịu bể khổ kiếp người, gánh chịu cả cái không đâu vô cùng của triết học và tôn giáo. Khiếp quá. Cô đơn quá. Sầu thảm quá. Khi các cung nữ khóc than khản giọng thì nhà thơ lên tiếng, phủ nỗi buồn vạn cổ lên cỏ cây, lên muôn vật, thậm chí lên cả hậu thế nữa: “Phong trần đến cả sơn khê / Tang thương đến cả hoa kia cỏ này“. Câu lục bát hay đến rớm lệ hai thế kỷ thi ca. Chừng như nỗi “phong trần, tang thương” của dân tộc suốt hơn hai trăm năm qua chưa đi hết câu thơ thần diệu này của Ôn Như hầu? Tưởng như chỉ dùng hai câu thơ trên cũng có thể bình được hồn thơ Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương, bà Huyện Thanh Quan…thuở ấy. Câu lục bát kia bảo nó là tâm hồn thời đại thì cũng là đệ nhất tâm hồn, bảo nó là tư tưởng thời đại thì cũng là đệ nhất tư tưởng.

Có thể nói, Ôn Như hầu là nhà tư tưởng lớn nhất của thi ca Việt Nam từ trước tới nay. Tất cả tư tưởng của thi hào đã được hồn vía hóa, Việt hoá, thi ca hoá. Thân gỗ của cây triết học, thần học cứng ngắc, khô khan qua cảm hứng thi ca Ôn Như hầu, đã trổ hoa tư tưởng. Thi ca đã biến triết học trong ông thành mỹ học, biến bộ óc tràn đầy sách vở kinh điển, già giặn, siêu hình, siêu việt của ông thành nỗi oe oe chào đời tơ non của trái tim con người. Ngay cả nỗi thống khổ trần gian đi qua thi ca ông cũng thành đẹp thế, cảm động và ngây thơ thế, thương thế: “Thảo nào khi mới chôn nhau / Đã mang tiếng khóc ban đầu mà ra“. Câu thơ thuần Việt, không một từ Hán chen vào, dung dị như nhọ nồi rau má mà sâu thăm thẳm những vực cùng đỉnh. Con người ra đời phải chăng vì sợ quá mà cất tiếng khóc đầu tiên? Tiếng khóc ấy như một tiếng thét báo hiệu, báo nguy, báo thức, báo yên và báo động. Khi tư tưởng được phát giác bằng thi hứng, bằng trực cảm, bằng hình ảnh, hình tượng ngôn từ, tư tưởng ấy sống động và bền vững mãi. Trẻ sơ sinh kia sao giống hệt thi ca, vừa ra đời đã cất tiếng khóc? Tiếng khóc ấy phải chăng chính là tiếng hát đẹp nhất của con người trên mặt đất? Ôi chao, loài người sẽ thế nào đây, nếu mỗi chúng ta vừa ra khỏi bụng mẹ đã hí lên cười hềnh hệch đến méo mó cả phận mình? Cung oán ngâm khúc quả tình đã trở thành một trong những “tiếng khóc ban đầu ” của tinh thần văn hóa Việt. Con người sơ sinh – thi ca đã đi qua tiếng khóc thứ nhất dữ dội của mình một cách bi tráng dễ sợ như thế, phỏng còn tiếng khóc nào, nỗi thống khổ nào trên đời dọa nạt được nó? Hơn hai trăm năm nay rồi và nghìn vạn năm nữa, các thế hệ người Việt Nam đều lần lượt dìu nhau đi qua câu thơ này của Nguyễn Gia Thiều, như dìu nhau leo cây cầu kiều bắc qua bể khổ, để suốt những năm ở trọ trên mặt đất không còn lạ gì, ngại gì nước mắt với đau thương, cái mà trong bụng mẹ, thai nhi đã nghiền ngẫm, đã nhấm nháp qua chiếc cuống nhau trần thế. Con người bị vây bủa bởi “tiếng khóc ban đầu” và “nấm cỏ khâu xanh rì”, có vẻ như sợ hãi quá, hư vô quá, nhưng mà hay quá, thấm thía quá, đương nhiên quá: “Trăm năm còn có gì đâu / Chẳng qua một nắm cỏ khâu xanh rì“. Hãi thật, phàm là người, xưa nay có ai vượt qua nấm đất cuối của mình đâu? Bản thân cái chết cũng rất tự nhiên như cái sinh, chẳng có gì đáng sợ. Ôn Như hầu gánh trên đôi vai thi ca: một bên là cái sinh: ” tiếng khóc ban đầu”, một bên là cái diệt: “nấm cỏ khâu xanh rì” mà đi tiêu dao qua tôn giáo và triết học, đi qua cả nỗi yếm thế cùng nỗi yêu đời, đi vào tận sâu cái Không để xóa cái Không, đi hết cái khiếp sợ để không còn khiếp sợ nữa. Vậy thì cái đau về nỗi người bèo bọt nào có xá gì: “Nghĩ thân phù thế mà đau / Bọt trong bể khổ bèo đầu bến mê”. Ơ hay, không đi qua hết mê lầm thì làm sao diệt được mê lầm, không đi qua “sóng cồn” thì sao biết được mình là “con thuyền bào ảnh”: “Sóng cồn cửa bể nhấp nhô / Chiếc thuyền bào ảnh lô xô gập ghềnh“. Hóa ra, ngay trong cái Không này, thi ca đã tìm thấy cái Hữu từ trong cảm giác, từ cảm xúc thẩm mỹ của nỗi “nhấp nhô”, “gập gềnh” của cuộc đời bồng bềnh, nhún nhảy như sóng gió, như võng đưa, như những câu lục bát sâu sắc mang tính tư tưởng cao nhất của thi ca Việt Nam vừa trích dẫn.

Ôn Như Hầu dắt díu một đoàn cung nữ đang chết khát yêu đương vượt qua sa mạc của cõi Mộng hướng vào nguồn suối cõi Thực, qua cõi Tâm lần tìm cõi Vật, cũng là dắt díu chính bản thân mình vượt qua siêu hình, vượt qua biển bờ tôn giáo hư không để oà ra gặp cái Ngã, rằng Tôi là có thật, Tôi là chính của Tôi, không phải bào ảnh, ảo giác, không phải mê lầm : “Giấc Nam Kha khéo bất tình / Bừng con mắt dậy thấy mình tay không“. Sau giấc hòe ma mị, bèo bọt , nhà thơ trong lốt cung nữ đã kinh ngạc “thấy mình” dù “tay không”, không còn gì cả, không còn hư mê, chỉ còn chính bản thân mình, trả cho vô biên cái hư ngã, chỉ mang theo cái chân ngã mà thành thi ca. Nguyễn Gia Thiều rốt ráo chẳng hư vô chủ nghĩa tí nào cả. Cứ tưởng ông tuyệt vọng chán đời, lánh đời, ai ngờ ông chỉ núp vào Phật Lão chơi tí như trưa nắng núp nhờ bóng cây, đoạn an ủi các cung nữ một chút rồi lại sà ngay vào kiếp người mà hy vọng, mà tình tứ, mà kén vợ gả chồng cho từ hoa cỏ đến chim muông. Những câu thơ viết về khát vọng lứa đôi hài hòa âm dương vũ trụ hay nhất từ xưa đến nay của thi ca Việt Nam trong Cung oán ngâm khúc, khiến trời đất, cát bụi cũng muốn hoá vợ chồng: “Kìa điểu thú là loài vạn vật / Dẫu vô tri cũng bắt đèo bòng / Có âm dương có vợ chồng / Dẫu từ thiên địa cũng vòng phu thê“. Tiếng Việt của ca dao tục ngữ được Nguyễn Gia Thiều nâng cao thành chú rể Việt Nam cưới cô dâu từ ngữ Hán, điển tích Hán, nhập quốc tịch chữ Nôm mà hóa hồn Việt thuần thục đoan trang, bình dân đại chúng mà vẫn yêu kiều thục nữ, vẫn mỹ lệ, tài hoa đến không ngờ. Thành ra Ôn Như hầu chính là ông tơ hồng của văn học, lấy thi ca mà trói buộc chữ duyên tình lên cả vần điệu, lên cả càn khôn. Vượt qua mọi cấm đoán thời phong kiến, cấm đàn bà con gái không được bày tỏ ham muốn xác thịt cả trong đời và trong văn học, Nguyễn Gia Thiều đã ném toàn bộ chăn gối của tinh thần giải phóng phụ nữ vào chính mặt vua chúa, cũng là ném cảnh phòng the vào vẻ đạo mạo giả dối của thời đại, giật tung tấm bình phong, tấm màn che phong kiến xuống tưởng không còn manh giáp: “Chốn phòng không như giục mây mưa“, ” Khi ấp mận ôm đào gác nguyệt“, “Mây mưa mấy giọt chung tình“, “Lối đi về ai chẳng chiều ong“… hoặc câu thơ mà phái phân tâm học cũng phải gọi bằng thầy, thơ hay đến nỗi chim chuột cũng phải ngẩn ngơ, mê mẩn: “Bóng gương lấp loáng dưới mành / Cỏ cây cũng muốn nổi tình mây mưa“. Đối với cái dục, càng diệt, càng ý thức về diệt dục nó càng phát lộ. Thế thì làm sao hàng trăm cung nữ ngày đêm chết khát chờ “ơn mưa móc cửu trùng” có thể hóa các ni cô mà tu thành chính quả trong ngôi chùa “Cung oán”? Thành ra, muốn dắt đoàn cung nữ của mình tới cõi Phật, Nguyễn Gia Thiều phải đưa họ đi hết cõi dục, cõi mà họ đang chết khát, đang bị đày đọa trong địa ngục dục vọng. Đấy là bi kịch đớn đau nhất, tang thương nhất của kiếp người, kiếp làm vợ vua trong thế giới “Cung oán”. Để muôn đời, những thân phận cung nữ kia sẽ nhờ buồn thương mà bất tử với thi ca Ôn Như hầu, đặng khóc than về sự trớ trêu của kiếp vợ vua: “Dẫu nhan sắc mấy cũng thừa / Lấy chồng vua lại thành chưa có chồng” (thơ Trần Mạn Hảo). Thương thay những kiếp hồng nhan bạc phận, dẫu hóa cát bụi vẫn còn thèm khát hạnh phúc chính ra họ đã được hưởng nơi quê mùa, dân dã, điều không thể có trong cung vàng điện ngọc: “Thà rằng cục kịch nhà quê / Dẫu lòng nĩu nịu nguyệt kia hoa này“. Chao, thi pháp Ôn Như hầu đâu chỉ rực rỡ những lầu son gác tía. Hồn ông, thơ ông, qua khát khao niềm chăn gốì quê mùa của người cung nữ, đã chớm ánh lên sắc vàng rơm rạ bình dân trong tinh thần “cục kịch nhà quê” rất “oé oẹ”, rất nôm na mà vẫn cứ sang trọng, quý phái kiểu “má đào chon chót” (“Giải kết đều oé oẹ làm chi“…/ “Song đã cậy má đào chon chót” ). Có phải Nguyễn Gia Thiều muốn qua lời cung nữ mà ngụ ý, mà bóng gió nói về cuộc trở dạ, cuộc lột xác, thoát thai của văn học Việt Nam từ Hán sang Nôm từng quằn quại mấy thế kỷ từ thời Hàn Thuyên? Ấy là khi dòng thi ca dân tộc bắt đầu tìm cách chia tay với thi pháp “bắt voi bỏ rọ” Hán, tâm thức mực thước Hán cung đình, để bước ra bầu trời tự do, bước sang thi pháp lục bát phóng khoáng, uốn lượn bay bổng Việt, tâm thức nâu sồng Việt bình dân đại chúng, chuyển từ phong cách “phong lưu” qua phong cách “thanh đạm”: “Miếng cao lương phong lưu nhưng lợm / Mùi hoắc lê thanh đạm mà ngon“? Hàng trăm cung nữ chết sầu chết héo, chôn má đào trong nấm mồ chung “vách quế, tiêu phòng” chỉ vì “miếng cao lương phong lưu” giả hiệu ấy! Đến khi biết nuốt vào “lợm” quá, tanh tưởi quá nhưng không nôn ra được nữa rồi, đành ngồi mơ “mùi hoắc lê” dân dã hoa hèn cỏ nội như mơ cảnh Niết Bàn. Mãi mãi, những cung phi ấy không còn được hưởng hạnh phúc “mùi hoắc lê” nôm na tuyệt vời, để chúng ta, hậu thế được hưởng trọn vẹn 356 câu thơ nôm thuần Việt, hồn Việt “thanh đạm mà ngon” của Ôn Như hầu tiên sinh tặng lại.

Giấu nỗi buồn đau của hàng trăm cung nữ bạc phước, bất hạnh trong gan ruột mình, rồi cất lên tiếng ta thán của nghìn năm cung cấm, tâm hồn Nguyễn Gia Thiều quả là nhức nhói, quặn thắt đến cả trời đất, đành nhờ thi ca chuyển tải xót thương tới muôn vàn mai hậu. Thương thay một thời đại cung nữ, một thời đại song thất lục bát, một thời đại của thi pháp vàng son đã biết cách nghiêng xuống tìm tình duyên nơi “Lau nhau ríu rít cò con” nôm na dân tộc, mà vẫn phải mếu máo cười khóc khi hát khúc ngâm “Cung oán”: “Cười nên tiếng khóc hát nên giọng sầu“. Đau quá, không chỉ kêu lên một tiếng cô đơn như tiếng kêu “hàn thái hư” Không Lộ thiền sư xưa, mà là một tiếng kêu căm uất dài tới hai trăm năm có lẻ: “Chống tay ngồi ngẫm sự đời / Muốn kêu một tiếng cho dài kẻo căm“. Ôn Như hầu dồn cả nỗi oán hận chế độ phong kiến tàn ác, chà đạp tình yêu hạnh phúc con người của không chỉ nghìn muôn cung nữ vào trọn tâm can mình. Ông muốn đập tan thời đại vô luân đó, muốn đập tan cả nền móng những khổ đau, muốn đập tan ngay cả thân xác nặng nề đang chịu thay cái đau quằn quại của bao cuộc đời, để tinh thần được tự do bay lượn trong vô cùng thế giới: “Dang tay muốn dứt tơ hồng / Bực mình muốn đạp tiêu phòng mà ra“. Có thể cùng với bao cung nữ, thân xác Nguyễn Gia Thiều đã nằm lại trong “tiêu phòng” của chế độ phong kiến, nhưng tinh thần ông, kiệt tác của ông là Cung oán ngâm khúc, thực sự đã đạp đổ tung thời đại đau thương ấy mà bay về phía chúng ta, về phía con người. Ở đó, linh hồn nhà thơ đã thực hiện được giấc mơ của hơn hai trăm năm trước, cùng tiêu dao trong thế giới Lão Trang mà con bướm hoài nghi không còn ngơ ngác giữa mộng và thực nữa: “Thoát trần một gót thiên nhiên / Cái thân ngoại vật là tiên trong đời“. Chừng như tất cả chúng ta, thông qua tâm sự nghìn thu cung nữ – Nguyễn Gia Thiều, đều chỉ là những cung nam, cung nữ của vì vua tạo hóa?

Được kiệt tác Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn – Đoàn Thị Điểm gợi hứng, Nguyễn Gia Thiều, một đại quý tộc, một đại trí thức, một tâm hồn thơ xuất chúng đã mượn nỗi đau cung nữ mà hát lên tiếng thơ nôm tuyệt diệu, vừa cao siêu đỉnh trời tư tưởng, vừa diễm lệ tận cùng tình cảm cỏ hoa, vừa quý phái hàn lâm, vừa nâu sồng dân dã. Cung oán ngâm khúc quả tình có thể xếp ngang hàng với hai kiệt tác Chinh phụ ngâmTruyện Kiều, như tam vị nhất thể, như ba đỉnh núi thi ca trong một quần thể tinh thần văn hóa Việt cuối thế kỷ thứ XVIII, đầu thế kỷ thứ XIX còn sừng sững giữa trời, cùng vòi vọi với đỉnh thi ca đơn độc Ức Trai trên dưới bốn trăm năm trước. Rất tiếc, trong chương trình văn học từ bậc phổ thông đến bậc đại học, kiệt tác Cung oán ngâm khúc chừng như chưa được đánh giá đúng mức? Tất cả chúng ta, như lớp lớp người xưa, kể cả những tay bơi cự phách nhất như “rái tướng” Yết Kiêu và Dã Tượng đời Trần, đều sẽ lần lượt, kẻ trước người sau bị sự “đành hanh” của tạo hóa chòng ghẹo, đến độ phải chết đuối trên mặt đất, như câu thơ hay đến kỳ lạ của Nguyễn Gia Thiều: “Trẻ tạo hóa đành hanh quá ngán / Chết đuối người trên cạn mà chơi“. Nhưng may mắn thay, trò con tạo đùa chơi không thể đánh chìm được hồn thơ Cung oán ngâm khúc, dù là sự đánh chìm “trên cạn”. Thi phẩm này cứ trôi lênh đênh như một cái phao tâm linh cứu nạn trên mặt đất, sẵn sàng cho những chơi vơi níu bám, ít ra là đối với những tâm hồn đã được mỹ cảm thi ca cứu rỗi.

© Trần Mạnh Hảo

© Đàn Chim Việt

 

5 Phản hồi cho “Nguyễn Gia Thiều – hồn thơ ấy, chiếc phao trên cạn…”

  1. Hwy Tse says:

    ĐÁNG GIÁ !

    ” A great literature is chiefly the product of inquiring minds in revolt
    against the immovable certainties of the nation.” — H.L. Mencken

    Trong cuốn VNVHSY, GS Dương Quảng Hàm đã viết:
    …” Tác giả (Ng. Gia Thiều) chịu ảnh hưởng Phật giáo rất sâu…
    … Lời văn thì rõ là của một bậc túc Nho ẩn súc….
    … Văn nôm trong cuốn ấy (CONK) thật đã tới một trình độ rất cao…”
    [cf. VNVHSY - DQH - trang 323.]

    Có thể nói, bài viết trên của tác giả TMH không chỉ có giá trị cao mà còn là bài mẫu
    cho các bài ” tổng luận ” văn chương về một tác giả nào đó.

    Qua bài viết này, tác giả TMH đã chứng tỏ ông ta quả xứng đáng là bậc thầy !

    Hoan nghênh và cảm ơn tác giả với Điện báo ĐCV !
    (còn tiếp)

    Hwy Tse, S&FR,…

  2. Võ Hưng Thanh says:

    PHẢN HỔI BÀI VIẾT CỦA ÔNG TRẦN MẠNH HẢO

    Đọc bài viết của ông Trần Mạnh Hảo viết về nhà thơ lớn của dân tộc Nguyễn Gia Thiều : “Nguyễn Gia Thiều : hồn thơ ấy – chiếc phao trên cạn”, quả thật tôi rất thú vị. Thú vị, vì cùng lúc nhà thơ Mạnh Hảo đã đề cập đến cả thơ Đoàn Thị Điểm, thơ Nguyễn Du, để chỉ tập trung nói về Nguyễn Gia Thiều, tức cả ba nhà thơ lớn mà tôi vẫn luôn luôn thích nhất. Chỉ có điều khi ông Mạnh Hảo nêu ý cái phao trên cạn, thật sự tôi không hiểu rõ ý ông muốn nói điều gì. Cái phao trên cạn có nghĩa cái phao không dùng làm gì cả, chỉ là vật dự phòng, chưa thể được phát huy tác dụng. Không biết cái phao này nhà thơ Nguyễn Gia Thiều vốn có sẳn, hay chỉ ngày hôm nay lại được một nhà thơ mới mang lại cho ông. Theo tôi nghĩ, Nguyễn Gia Thiều đúng là nhà thơ lớn, rất lớn, giống như ông Hảo nói, nên thật sự trên biển thơ vô biên đó, nhà thơ không cần đến cái phao nào cả, kể cả cái phao vừa được Trần Mạnh Hảo mang đến.

    Thơ tất nhiên là nghệ thuật của ngôn ngữ. Khi ngôn ngữ được chắc lọc nhất, được thăng hóa nhất, đó tức là thơ. Nghệ thuật thơ do vậy chính là hình tượng, là nhạc tính, là tư tưởng hay ý thơ. Tất cả những điều đó cao nhất là trời phú, trời cho một cách tự nhiên, đó là thi hào, thi sĩ chân tài, còn thấp hơn hay thấp nhất, chỉ là người biết làm thơ bình thường, hay thậm chí chỉ là thợ thơ.

    Trong lịch sử văn học nước ta, theo tôi ba cây đại thụ muôn đời về thơ, đúng như nhà thơ Trần Mạnh Hảo nói, đó không thể ai khác ngoài Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Gia Thiều. Nếu nói theo lịch trình thời gian xuất hiện, như nhà thơ Mạnh Hảo lưu ý, đó phải kể Đoàn Thị Điểm, kế đó Nguyễn Gia Thiều, rồi mới tới Nguyễn Du. Nói như thế, phải cho bà Điểm chính là chị cả, ông Thiều là anh hai, còn Nguyễn Du chỉ là em út. Song nói về sự thừa kế, có lẽ Nguyễn Du là người kế thừa may mắn nhất, ông trải nghiệm thơ không những của Gia Thiều mà còn của cả Đoàn Thị Điểm. Nói khác đi, cái gieo mầm đã có từ nữ sĩ họ Đoàn, được nuôi nấng lên cao ở Ôn Như Hầu, và cuối cùng đơm hoa kết trái xuất sắc hơn nữa, chính là ở thi hào Tố Như. Tôi thấy ông Hảo đạt được ý này quả là một điều rất tốt.

    Hai tác phẩm trước, Chinh phụ ngâm khúc và Cung oán ngâm khúc, đều là thơ song thất lục bát. Đến Đoạn trường tân thành hay truyện Kiều lại hoàn toàn lục bát. Song thất lục bát, có hai câu bảy chữ, có hơi hướm thơ Trung hoa, còn lục bất lại thuần túy nước ta. Ảnh hưởng Trung hoa chỉ là hoàn cảnh lịch sử, xã hội tất nhiên. Nhưng cái hồn thuần Việt, lục bát, lại là tình tự tự nhiên của lịch sử ngàn đời tự có của một dân tộc, dân tộc Việt. Cho nên Nguyễn Du có thể nói là người muốn thoát ly ảnh hưởng Trung hoa sớm nhất, trong quy cách của thi ca bác học, thi ca cao cấp, thi ca lớn, đó là tác phẩm truyện Kiều.

    Tất nhiên, mỗi thể thơ trong hai thể thơ trên đều có cái hồn riêng của nó. Thơ song thất lục bát mang tính điềm đạm, chững chạc, cổ diển, trang nhã, nhịp điệu khá mở rộng và phong phú, rất thích hợp cho kiểu thơ trường thiên, kiểu thơ thuật sự dài hơi, tức kiểu thơ dựng thành cả một câu chuyện với tầm vóc qui mô và bi hùng. Trong khi đó, thơ lục bát lại bình dân hơn, gần gũi với tự nhiên hơn, hồn nhiên hơn, thanh thoát, nhẹ nhàng hơn, gần như mộc mạc và âm hưởng ca dao hơn, thích hợp với các bài thơ ngắn, những câu thơ nhẹ nhàng, có tính tức khắc, đơn giản và tươi vui. Song ở Nguyễn Du, lục bát lại sánh vai được cùng song thất lục bát, bỏ đi hai câu bảy mà hoàn toàn thay thế được hay chẳng cần gì đến hai câu bảy chữ, vẫn diễn đạt được hết sức lưu loát, trôi chảy, qui mô mọi tứ thơ, hồn thơ, ý thơ, nghệ thuật bút pháp của mình, đó quả thật là thi tài của Nguyễn Du mà từ trước đến nay đều không ai sánh nổi.

    Nhưng ý thơ là gì, là tứ thơ, là tư tưởng, là quan niệm nghệ thuật và cả quan niệm nội dung của chính đề tài mà nhà thơ cần gửi gắm hay diễn đạt. Ở đây Chinh phụ ngâm khúc là câu chuyện bi tráng thời nhiễu loạn, chiến chinh. Cung oán ngâm khúc là một khía cạnh khác của cuộc sống thời bình, nhưng là thân phận của con người nói chung trong xã hội, nhất là thân phận của người con gái, người cung nữ, trước một trật tự xã hội nào đó nhiều khi vượt lên trên cả những điều gì mà con người có thể tự quyết. Truyện Kiều cũng là khía cạnh của cuộc đời nhiễu nhương, nhưng nhiễu nhương đây không phải là chiến chinh, mà nhiễu nhương trong chính thực trạng xã hội, trong chính thân phận làm người. Nói chung lại, đây là các suy tư hoàn toàn tự chủ, độc lập, sáng tạo của cả ba nhà thơ. Nhà thơ nữ họ Đoàn thì tâm đắc với ý nghĩa của nam nhi trong thời loạn. Trong khi đó hai nhà thơ nam lại lại cảm hoài trước thân phận của phái yếu, của người thụ nữ trước những cảnh tình éo le của cuộc đời và xã hội.

    Tất cả cũng đều là những hình ảnh con người, những cảm xúc, những tình cảm, và hành vi thái độ của những con người. Những con người trong các hoàn cảnh, môi trường cụ thể khác nhau, điều đó càng nói lên mối cảm thức sâu xa, chân chính của các nhà thơ đối với bản thân con người và với xã hội. Các tư tưởng đó, tuy có ảnh hưởng phần nào của các tư tưởng lớn của lịch sử nhân loại, như Phật, Lão, Nho … Nhưng thật sự nó đã được hấp thụ, được tiêu hóa sâu xa, đã trở nên như máu thịt, như hơi thở, ý nghĩ của nhà thơ mà không còn là những cái gì ngoại hình, ngoại lai chỉ bên ngoài mới tới. Nói chung lại, cả ba nhà thơ lớn của chúng ta quả thật đã phóng tầm cao đến những chủ đề rất lớn : chủ đề chiến chinh, chủ đề hòa bình, chủ đề lòng tốt, tính lương thiện, và ác tính của con người cũng như của xã hội loài người. Thơ của họ đã thăng hoa trong tư tưởng, hay tư tưởng, tình cảm, cảm xúc, suy nghĩ của họ quả thật đã biến thành thơ. Nhà thơ lớn, tất nhiên các tác phẩm phải lớn. Quy mô lớn ấy chỉ có Chinh Phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, và Đoạn trường tân thanh mới quả có thể ngang hàng, đồng vai, đồng sức được. Nhà thơ lớn, tác phẩm lớn, ý tưởng lớn, đó là tất cả những gì là tinh hoa nhất của cả một dân tộc, tuy là thời đại ngày xưa, nhưng thật sự nó bao trùm hết cả mọi thời đại, vượt ra ngoài hay lên trên mọi thời đại. Đó chính là tên tuổi bất tử muôn đời của Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Du, như những viên ngọc lớn chói sáng đời đời trong lịch sử văn hóa, văn minh, văn học nghệ thuật trong lịch sử phát triển vươn lên không ngừng của chính dân tộc ta.

    V.H.T
    (11/4/2011)

    • Tiger says:

      Tiger hổng biết về Thơ ! Thơ con Cóc thì có đọc qua ! Như thơ của VHT ! Thơ Con Cóc khi
      đọc thì Tiger hiểu , còn thơ VHT thì ” Thua ” ! Hiểu ” Chết liền ! ” ! Tiger chỉ ” théc méc ” một
      điều ! Đã rành thơ văn như VHT , vậy mà sao viết SAI chính tả dzậy cà ! Không tin VHT đọc
      lại bài mình viết đi ! TRÍ THỨC ! À quên ! MAO nói sao nhỉ ? ! ? A ! Trí thức như …?

      • Võ Hưng Tjhanh says:

        TRẢ LỜI CHÚ EM TIGER

        Có con cọp trên chai bia
        Đọc thơ không hiểu lại liều nói ngông
        Như con nhái nhỏ trong phòng
        Bâu trên cửa số tưởng đong được trời
        Có chi đâu giống con người
        Hiên ngang đứng thẳng giữa trời bao la !

        VHT

  3. “Thoát trần một gót thiên nhiên /
    Cái thân ngoại vật là tiên trong đời“.
    Sống trong thế giới VC, con người VC chỉ luẩn quẩn với giá áo túi cơm, con người sống trong áp bức không thấy tương lai. Nhưng muốn thoát khỏi vòng lao lý ấy, con người phải sống đúng với ý nghĩa thoát trần, nghĩa là cái thân ngoại vật. VC thích chũ nghĩa duy vật, tham lam vật chất nên tìm mọi cách cướp của của dân mà sống. Nhưng con người VN vẫn còn khổ và tiếp tục làm kiếp trâu cày vì chưa biết cách sống, và chưa biết làm sao thoát khỏi vòng nghiệp chướng lầm than ấy?

    Ngày xưa lấy hai chữ vô vi mà sống nhưng ngày nay anh muốn sống vô vi nhưng VC cũng không muốn cho anh vô vi, anh muốn sống ra khỏi lề thói xấu của VC nhưng VC bắt anh phải sống trong cái khuôn mà chúng gọi là đỉnh cao trí tuệ, anh không chấp nhận là anh phải đi tù như luật sư Cù huy Hà Vũ.

    Nhưng có người muốn đi vào chốn mây mưa của VC để sống kiếp thoát trần như anh Trần Trường rồi cuối cùng gia thế trở thành bèo bọt. Nghe VC, đem vợ con trở về, sau đó trở thành người cung nữ oán trách số phận mình sao oái ăm thế, ngày xưa có người cung nữ khóc thương thân phận hẩm hiu và sau này có anh Trần Trường cũng khóc thương cho số phận hẩm hìu ấy.

    Nhìn xa hơn, chúng ta thấy bao nhiêu nhà cách mạng lão thành một thời làm mưa làm gió trên chiến trường miềm nam nay cũng vào tù ra khám sống trong bốn bức tường đơn lạnh, khác nào người cung nữ cô đơn trong cung cấm.

    Bao nhiêu nhà lào thành cách mạng khác bị bọn đao phủ VC đốii xử một cách tồi tệ, nhưng chỉ rơi lệ để an ủi thân, không dám tuốt gươm thiêng như hồi còn thời son trẻ. VC dùng người như thế, lúc anh cò trẻ thì tâng bốc anh hùng nhưng khi anh già là lúc mà VC đưa anh vào thùng rác.Ngày xưa trời sinh anh ra làm kiếp người hùng ngày nay trời sinh anh ra làm kiếp người hèn.Con người muốn thoát khỏi cái cung cấm của VC, chỉ còn một con đường là lật đổ bọn VC.
    Dang tay muốn dứt tơ hồng /
    Bực mình phải* đạp tiêu phòng mà ra

    *(muốn)

Phản hồi